Het molenaarshuis bij de Groenendijksemolen

Op 29 januari stond de vervallen molenaarswoning bij de Groenendijksemolen centraal in een reportage van Omroep West.
Iedereen die met de trein of auto tussen Leiden en Alphen aan den Rijn reist kan zien dat de staat van de woning zeer slecht is. De Rijnlandse Molenstichting heeft daarom een sloopvergunning aangevraagd.

Hoe het zover heeft kunnen komen blijkt beperkt uit de reportage. In dit artikel daarom wat meer informatie over dit bijzondere huis en haar bewoners.

De Groenendijksemolen is een wipmolen en gebouwd in 1627 en bemaalde gedurende vele eeuwen de Polder Nieuw Groenendijk.
Het molenaarshuis werd in 1911 gebouwd. Dat was een gevolg van de invoering van de Woningwet in 1901 waarbij gemeenten regels moesten opstellen voor de kwaliteit van de woning. Voor die tijd woonden molenaars en hun gezin in de molen. We weten dat in de molen ooit bedsteden hebben gezeten.
Maar er was voor 1911 bij de Groenendijksmolen ook een zomerhuis. Daar woonde het molenaarsgezin overdag in de zomer in. Dit zomerhuis werd gesloopt toen de molenaarswoning werd gebouwd.
De kwaliteit van de woning was bij de bouw al beperkt. De fundering is zwak, want op staal gebouwd.

Groenendijksemolen met op de voorgrond het molenaarshuis. Datum onbekend. Foto: collectie B. Kraan

De molenaarswoning betekende wel meer ruimte en comfort, maar er was (en is) geen elektriciteit, geen riolering, geen telefoonverbinding, geen waterleiding en geen gas. Water haalde men uit een regenput en als er tekort aan water was dan mochten de leden van het molenaarsgezin bij een boer een melkbus met water vullen.

Het laatste molenaarsgezin, de familie Kraan, woonde met zijn elven in het huis. In 1924 hadden ze de woning betrokken.
Als in 1941 molenaar Bart Kraan overlijdt wordt zijn weduwe Jacoba Borst de molenares, maar in de praktijk maalde altijd een van de kinderen. Vooral degene die het minst verdiende met ander werk, want het molenaarswerk betaalde zeer slecht.

De molen werd buiten gebruik gesteld in 1959. Toen werd er een motor geplaatst die de schroefpomp van de molen aandreef. Dat is bijzonder, want de meeste molens hebben een vijzel of scheprad. In 1939 was het scheprad vervangen door de schroefpomp. Deze motor betekende een aanzienlijke vergemakkelijking van de bemaling.

Molenmakers Van Rijt jr, Favier en Arkel werken aan de restauratie van de Groenendijksemolen op 20-09-1965. Foto: A. Bicker Caarten
In 1960 neemt Jacoba Borst ontslag en wordt zoon Bart Kraan jr. formeel de molenaar-machinist tot 1965. Toen werd er elders in de polder een nieuw gemaal gebouwd en werd de molen in dat jaar voor 1 gulden verkocht aan de Rijnlandse Molenstichting.

De molen had toen dringend een restauratie nodig die kort daarna kon aanvangen.
In 1972 koopt de stichting volgens afspraak ook het molenaarshuis voor 5.000 gulden. De voormalige molenaar-machinist Bart Kraan verhuisde toen naar elders, maar ging op zaterdagen nieuwe vrijwillige molenaars bij de molen opleiden.
Daarna werd het huis als weekendverblijf verhuurd. De stichting had veel extra inkomsten nodig om nieuwe molens aan te kunnen kopen en te restaureren. De stichting verhuurde toen veel molens en bijgebouwen aan derden om deze noodzakelijke extra inkomsten te verwerven.

Onderschrift: Rond 1970: Pauze bij de Groenendijksemolen in onderhoud met van links naar rechts F. Verra (vrijwillig molenaar en molenmakersknecht), B. Kraan (molenaar-machinist Groenendijksepolder) en L. Witteman (molenonderhoudstechnicus RMS). Foto: L. Witteman

De verhouding tussen de eerste huurster en de omwonenden lijkt niet goed en de stichting wil binnen een jaar van het huurcontract af.

De volgende huurder krijgt in 1982 van de gemeente een woonvergunning voor permanente bewoning. Dat is bijzonder gezien het gebrek aan nutsvoorzieningen. Maar, hij ziet er toch snel vanaf, want er is geen drinkwateraansluiting. De huurder heeft de woning dan wel aardig opgeknapt.

Onderschrift: de molenaarswoning en molen medio jaren ’90. Foto: collectie B. Kraan.

In de huurovereenkomst stond dat het onderhoud voor rekening van de huurder was en dat eventuele verbeteringen in de vorm van nutsvoorzieningen zonder vergoeding naar de stichting zouden gaan bij beëindiging van het huurcontract.
De huur van de woning was altijd zeer laag en leverde geen geld op om in de woning of nutsvoorzieningen te investeren.

De laatste huurster vroeg in 1992 om verbeteringen van de isolatie, maar de stichting liet weten daar geen geld voor te hebben. De huur bedroeg immers slechts 1.500 gulden per jaar. De toenmalige voorzitter van de stichting, Loek Dijkman, liet weten dat verbetering van de woning voor rekening van de huurders was.

Naast de lage huur was er nog een reden dat er geen onderhoud gepleegd kon worden: De Rijnlandse Molenstichting was toen technisch failliet en veel molens moesten gerestaureerd worden, dus het was ondenkbaar dat er geld in een woning gestoken zou kunnen worden. (Zie ook het verhaal over erevoorzitter Loek Dijkman.) https://www.rijnlandsemolenstichting.nl/loek-dijkman-voorzitter-van-1991---2012

Omdat de verwachting was dat de huurster daarop de huur zou kunnen opzeggen waren voor het toenmalige bestuur de opties toen al: verkoop, waarbij de koper de woning flink zou opknappen of slopen en nieuwbouw zou plegen, of sloop door de stichting.
De huurster heeft er echter tot in 2010 gewoond.
De woning kreeg dankzij een regeling van Rijkswaterstaat in de tussentijd wel wat extra geluidsisolatie vanwege de geplande aanleg van de N11.

Onderschrift: De Groenendijksemolen na restauratie in 1999. Op de molenaarswoning groeit een flinke klimop. Foto: J. Tersteeg.
En de huurster laat in de jaren ’90 een grote klimop op de woning groeien. De staat van het dak aan de noordzijde is het gevolg van het verwijderen van de klimop na het beëindigen van de huur.

In de jaren na 2010 zijn pogingen gedaan om geld uit fondsen te werven om herbouw mogelijk te maken, maar fondsen geven vaak alleen geld voor monumenten. Ook particulieren die er iets mee wilden, hebben allerlei opties overwogen maar zagen er vanaf. Want het probleem van het ontbreken van nutsvoorzieningen blijft, maar er is ook overpad over particuliere grond dat aan regels is gebonden.

En in al die jaren speelden ook steeds andere zaken die aandacht vroegen. Naast de aanleg van de N11 was er ook de aanleg van de RijnGouweLijn waar een deel van de grond voor is verkocht. Al is de RijnGouweLijn er nooit gekomen.
En door de aanleg van de N11 was er een nieuwe duiker nodig om de watertoevoer naar de molen te regelen. Dat kostte de stichting ook geld.
En er was de dreiging van bebouwing van de polder, waardoor de stichting geen lange-termijnplanning maakte. De verwachting bij velen was dat de strook tussen spoorlijn en de (Hoge) Rijndijk volgebouwd zou gaan worden, zoals ook in andere delen van het gebied het geval is.

Onderschrift: De woning in 2025. Foto: B. Vermeulen

De woning zal gesloopt worden en de sloopvergunning is eind januari aangevraagd.
Daarmee komt een einde aan een tastbare herinnering van de invoering van de Woningwet. Al blijft het bijzonder dat de gemeente in de jaren ’80 de woning zonder nutsvoorzieningen geschikt vond om permanent in te wonen.
Het bestuur van de molenstichting had de woning in de jaren ’90 al opgegeven, want in de 15 jaar die volgden moesten tientallen molens gerestaureerd worden en daar was aanvankelijk geen geld voor.
Dat de laatste huurster het nog tot 2010 vol hield is bewonderenswaardig.

Bronnen:

Erfgoedhuis. Molenverhaal Theo Kraan. https://www.erfgoedhuis-zh.nl//media/nefnvu2x/molenverhalen-theo-kraan.pdf

Hoogheemraadschap van Rijnland. Archief van de polder Nieuw Groenendijk.
https://proxy.archieven.nl/319/053CAE6E2B244FC5BFDD7835947897B1

https://proxy.archieven.nl/319/7672AB7DFB3345168AE604EAB1C6E6D6

Molenwereld juni 2012. https://www.molenwereld.com/assets/files/nr-160-juni-2012.pdf

Rijnlandse Molenstichting. Legger van molens in eigendom 1981. https://proxy.archieven.nl/319/2BDD83BB952B4A6CA970E2E86F4B79AD

Rijnlandse Molenstichting. Molendossier Groenendijksemolen https://proxy.archieven.nl/319/1B8F226DA78E46D2B331121705C6C219
Rijnlandse Molenstichting. Foto-archief. https://www.rijnland.net/over-rijnland/archieven-en-erfgoed/zoeken-in-archieven/?mivast=319&mizig=962&miadt=319&miview=ldt&milang=nl&mif5=Rijnlandse%20Molenstichting

Woningwet 1901 en 1931. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB05:000033823